Con hổ trong văn hoá Việt: tích ông Ba Mươi, tranh Ngũ Hổ, ca dao, tục thờ

Trong văn hoá Việt, con hổ, con giáp của người tuổi Dần, vừa là loài vật đáng sợ nhất của rừng vừa là vị thần được thờ phụng: người xưa kiêng gọi thẳng tên mà gọi là “ông Ba Mươi”, “ông Cọp”, “chúa sơn lâm”, thờ hổ trong điện Mẫu và các miếu Sơn Quân, vẽ thành tranh Ngũ Hổ Hàng Trống, đắp hổ phù trên mái đình. Ca dao, tục ngữ về hổ phần lớn nói về uy lực và sự nguy hiểm, nhưng cũng có những câu rất nhân hậu như “hổ dữ không ăn thịt con”.

• Tên gọi kiêng: ông Ba Mươi, ông Cọp, ông Kễnh, chúa sơn lâm.
• Tranh dân gian: tranh thờ Ngũ Hổ của dòng Hàng Trống; tranh hổ dịp Tết năm Dần.
• Kiến trúc: hổ phù ở cổng đình, trán bia, cửa võng.
• Tín ngưỡng: Ông Hổ ở hạ ban điện thờ Mẫu; miếu Sơn Quân, miếu Ông Hổ ở Nam Bộ.
• Văn học: “Nhớ rừng” của Thế Lữ, truyện “Con hổ có nghĩa”, truyện “Trí khôn của ta đây”.

Vì sao người Việt gọi hổ là “ông Ba Mươi”

Có hai cách giải thích được kể nhiều nhất. Cách thứ nhất là tích quan phủ treo thưởng ba mươi quan tiền cho ai bắt được hổ, nhưng người nộp hổ lại phải chịu ba mươi roi vì tội giết chúa rừng; thưởng phạt bằng nhau nên người ta gọi hổ là ông Ba Mươi. Cách thứ hai đơn giản hơn: tục kiêng gọi thẳng tên con vật dữ để tránh “gọi” nó tới, nên dùng một danh xưng kính trọng thay thế. Dù theo cách nào, cái tên cho thấy thái độ vừa sợ vừa nể rất đặc trưng của người làm nghề rừng, nghề nương rẫy ngày trước.

Ở Nam Bộ, tiếng “ông Cọp” phổ biến hơn. Những câu chuyện khẩn hoang vùng U Minh, Bảy Núi vẫn còn nhắc tới chuyện cọp về làng, người ta dựng miếu cúng để yên lòng trước khi phá rừng làm ruộng.

Hổ trong tín ngưỡng: từ điện Mẫu tới miếu Sơn Quân

Ông Hổ trong điện thờ Mẫu

Trong tín ngưỡng thờ Mẫu Tam Phủ, Tứ Phủ, ở hạ ban bàn thờ thường có ban thờ Ngũ Hổ, gồm năm ông Hổ ứng với năm phương và năm màu. Hổ ở đây là linh vật canh giữ điện, trấn giữ ma quỷ. Nhiều người đi đền phủ đặt lễ ở ban Ông Hổ với trứng, thịt sống tượng trưng, tuỳ phong tục từng nơi.

Miếu Sơn Quân, miếu Ông Hổ ở Nam Bộ

Đi dọc các vùng đất mới miền Tây, không khó gặp những miếu nhỏ thờ Sơn Quân, tức thần núi rừng mà hình tượng thường là con cọp. Đây là dấu vết của thời khẩn hoang, khi cọp là mối nguy thật sự và việc thờ cúng là cách người dân tìm sự an lòng. Ngày nay miếu vẫn được giữ gìn như một phần ký ức làng.

Hổ trong tranh dân gian và kiến trúc

Tranh Ngũ Hổ của dòng tranh Hàng Trống (Hà Nội) là bức nổi tiếng nhất: năm con hổ năm màu, mỗi con một phương, con màu vàng ở giữa. Tranh thường treo ở điện thờ, mang ý nghĩa trấn trạch. Nét vẽ hổ trong tranh dân gian Việt không dữ tợn như tranh hổ phương Bắc mà có phần hóm hỉnh, mắt tròn, miệng như cười, khiến con vật đáng sợ trở nên gần gũi.

Trên kiến trúc đình chùa, hình “hổ phù” là mặt hổ nhìn thẳng, thường ngậm chữ Thọ, đặt ở cổng tam quan, bia đá, đầu đốc mái. Hình này có chức năng như tấm khiên tượng trưng, che chắn cho nơi thờ tự. Dịp Tết năm Dần, các làng tranh và nghệ nhân thường làm thêm tranh, tượng hổ mới để bán, phần lớn mang dáng vẻ ngộ nghĩnh hợp với không khí xuân.

Ca dao, tục ngữ và văn học về con hổ

Tục ngữ quen thuộc

• Hổ dữ không ăn thịt con: dù nghiêm khắc đến đâu, cha mẹ vẫn thương con.
• Hổ chết để da, người ta chết để tiếng: sống sao cho để lại tiếng thơm.
• Thả hổ về rừng: thả kẻ nguy hiểm, sau này khó trị.
• Miệng hùm gan sứa: nói thì hùng hổ mà thật ra nhút nhát.
• Rừng nào cọp nấy: mỗi nơi có người đứng đầu riêng.
• Vẽ hổ không thành lại ra chó: tham làm việc lớn quá sức, kết quả thành trò cười.

Hổ trên trang sách

Bài thơ “Nhớ rừng” của Thế Lữ mượn lời con hổ bị nhốt trong vườn bách thú để nói nỗi uất ức của người mất tự do, là bài thơ mà nhiều thế hệ học sinh thuộc lòng. Truyện “Con hổ có nghĩa” trong sách Ngữ văn kể hổ biết trả ơn bà đỡ và người tiều phu, gửi gắm bài học về lòng biết ơn. Còn truyện “Trí khôn của ta đây” kể chuyện bác nông dân trói hổ vào cây và đốt rơm, giải thích vui vì sao hổ có vằn đen.

Đặt cạnh nhau, có thể thấy người Việt nhìn con hổ theo ba lớp: sức mạnh đáng sợ, uy nghiêm đáng kính và một chút ngây ngô để trêu đùa. Ba lớp này cũng hay được dùng để mô tả tính cách người tuổi Dần, đọc thêm ở bài tính cách người tuổi Dần.

Một số người tuổi Dần nổi tiếng

Danh sách dưới đây chỉ gồm những người có ngày sinh được ghi chép rõ ràng, rơi vào năm Dần âm lịch:

• Chủ tịch Hồ Chí Minh, sinh ngày 19/5/1890, năm Canh Dần.
• Nữ hoàng Anh Elizabeth II, sinh ngày 21/4/1926, năm Bính Dần.
• Diễn viên Marilyn Monroe, sinh ngày 1/6/1926, năm Bính Dần.
• Diễn viên Tom Cruise, sinh ngày 3/7/1962, năm Nhâm Dần.
• Diễn viên Leonardo DiCaprio, sinh ngày 11/11/1974, năm Giáp Dần.
• Ca sĩ Lady Gaga, sinh ngày 28/3/1986, năm Bính Dần.

Lưu ý khi tự tra: năm con giáp tính theo Tết âm lịch, nên người sinh tháng 1 hoặc đầu tháng 2 dương lịch có thể vẫn thuộc năm trước. Giáp Dần 1974 chẳng hạn bắt đầu từ 23/1/1974 và kéo dài tới 10/2/1975; Bính Dần 1986 từ 9/2/1986 tới 28/1/1987.

Người tuổi Dần giữ nét văn hoá này trong đời sống ra sao

Nhiều gia đình có người tuổi Dần thích bày một bức tranh hổ hoặc tượng hổ nhỏ trong nhà như vật kỷ niệm con giáp. Nếu muốn làm vậy, chọn tranh hổ dáng hiền, đặt ở phòng khách hoặc phòng làm việc, quay mặt ra phía cửa chứ không quay vào giường ngủ, là cách bày được nhiều người chấp nhận. Với trẻ nhỏ tuổi Dần, kể cho con nghe truyện “Con hổ có nghĩa” hay đọc “Nhớ rừng” cùng con là cách gần gũi nhất để con hiểu con giáp của mình, hơn hẳn mọi lời đoán vận. Những nội dung tín ngưỡng ở đây mang tính tham khảo văn hoá. Muốn biết tuổi Dần hợp với các con giáp nào, xem bài tuổi Dần hợp với con giáp nào; còn vận năm tới thì có bài tử vi 2027 tuổi Dần.